Prokurorluğun tarixinə qısa baxış

Gürcüstanın hüquq mədəniyyətinin inkişafı zamanı hər bir mərhələdə, xüsusən də cinayət təqibi və istintaqdan söhbət gedəndə, prokurorların qərarının ən böyük əhəmiyyət kəsb etdiyi zaman prokurorluq orqanları və müvafiq olaraq prokuror mühüm rol oynayır. Prokurorluğun dövlət ittiham orqanı kimi fəaliyyətə başlaması Roma İmperiyası dövrünə gedib çıxır, baxmayaraq ki, bu orqanın vətəni prokurorluğun yeddi yüz ildən artıq mövcud olduğu Fransa hesab olunur. Prokurorluğun funksiyalarını müəyyən dərəcədə dövlət ittihamının direktoru yerinə yetirirdi, Rusiyada 1722-ci il aprelin 12-də Böyük Pyotrun sərəncamı ilə prokurorluq yaradılıb. İtaliya nümunəsi də diqqətəlayiqdir, bu ölkədə mafiya və digər cinayətkar təşkilatların təsiri o qədər yüksək idi ki, hökumət mütəşəkkil cinayətkarlıqla mübarizə sahəsində milli prokuror vəzifəsini təsis etmək qərarına gəldi.

“Prokuror” latın sözü olub qəyyum mənasını verir. Qədim Romada “prokurator” hökmdar, qəyyum mənasındadır. “Prokurorluq” termini köhnə Gürcüstan qanununda yoxdur və qeyd olunan söz Gürcüstanın 1921-ci il Konstitusiyasında qeyd olunmur. Rusiya imperiyasının tərkibində olduğu dövrdə Gürcüstanda Prokurorluq adıçəkilən ölkənin təsiri ilə 1917-ci ilə qədər yaradılmış, imperiyanın dağılmasından sonra isə müstəqillik əldə etdiyi üç il ərzində müstəqil qurum kimi deyil, məhkəmələrlə birlikdə fəaliyyət göstərmişdir. (1919-cu il iyunun 29-da Gürcüstanın təsis məclisi və hökumətinin qəbul etdiyi qanunla “Gürcüstan Senatının Əsasnaməsi” təsdiq edilmişdir). Müstəqilliyin itirilməsi və sovetləşmə ilə yanaşı, 1922-ci ildə Gürcüstan SSR Dövlət Prokurorluğu yaradıldı.Qeyd edək ki, artıq bu vaxtdan etibarən ilk normativ akt - Gürcüstan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin təsdiq etdiyi “Prokuror nəzarəti haqqında” 11 noyabr 1922-ci il tarixli əsasnamə ilə prokurorluğa geniş səlahiyyət verilmişdir.

1922-ci il noyabrın 11-də “Prokurorluğun tətbiqi haqqında” qərar əsasında “Prokurorluq haqqında” əsasnamə təsdiq edildi. Respublika prokuroru kimi ona Xalq Ədliyyə Komissarı rəhbərlik edirdi. Qeyd olunan müddəa prokurorluq nəzarətini tənzimləyən ilk qanunvericilik aktıdır, onun əsasında Gürcüstan Prokurorluğu yaradılıb və Xalq Ədliyyə Komissarlığının idarəsinə daxil olub. Həmin müddəaya əsasən, Gürcüstan Prokurorluğuna dövlət adından bütün dövlət orqanlarının, təsərrüfat institutlarının, ictimai və özəl təşkilatların hərəkətlərinin qanuniliyinə nəzarət etmək, cinayətin üstü açıldıqda cinayət təqibinə başlamaq tapşırılıb. O, həmçinin istintaq orqanına bilavasitə nəzarət etmək, məhkəmədə ittihamı dəstəkləmək, həbsxanalarda qanunun aliliyinə nəzarət etmək tapşırılıb. Belə ki, prokurorluğun yaradılması ilə bütün müəssisə, idarə və təşkilatlarda qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş müddəaların icrasına nəzarət edən, həmçinin vəzifəli və fiziki şəxslərin hərəkətlərinə, ibtidai istintaqa, məhkəmə qanunlarına riayət olunmasına, həbslərin qanuniliyinə nəzarətə nəzarət edən xüsusi qurum yaradılmışdır.

İllər keçdikcə Gürcüstan Prokurorluğunun strukturu dəyişdi, lakin bu agentliyin yaradılmasının əsasını təşkil edən əsas prinsiplər dəyişməz qaldı. Sonrakı illərdə edilən dəyişikliklər sayəsində prokurorluq Xalq Ədliyyə Komissarlığından ayrılmış, Gürcüstan Prokurorluğu SSRİ Prokurorluğunun tabeliyinə verilmiş, prokurorluğun mərkəzləşdirilmiş strukturu tətbiq edilmiş və Sovet İttifaqı dağılana qədər bu struktur saxlanılmışdır. Sovet İttifaqının dağılmasından sonra 1992-ci il iyunun 17-də Gürcüstan Dövlət Şurası “Gürcüstan Respublikasının Prokurorluğu haqqında” müvəqqəti əsasnaməni təsdiq etmişdir. Sözügedən müddəaya edilən dəyişikliklə prokurorluğun hüquqları əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırılıb. Prokurorluq ümumi nəzarət funksiyasından məhrum edilib. Gürcüstanın 24 avqust 1995-ci il tarixli Konstitusiyasına əsasən, Prokurorluq məhkəmə hakimiyyəti orqanı idi. Prokurorluğun məhkəməyə münasibəti 2004-cü il fevralın 6-da Gürcüstan Konstitusiyasına əlavələr edildikdə dəyişdi və bu dəyişikliklər sayəsində Prokurorluq tamamilə müstəqil, vahid orqana çevrildi. 2008-ci il oktyabrın 21-də “Prokurorluq haqqında” Qanun qəbul edilib və ona əsasən Prokurorluq Ədliyyə Nazirliyi sisteminə tabeliyində olan qurum kimi daxil olub. 2018-ci il noyabrın 30-da “Prokurorluq haqqında” Üzvi Qanun qəbul edilib, ona əsasən Prokurorluq Ədliyyə Nazirliyindən ayrılaraq yenidən müstəqil qurum kimi yaradılıb.

Mənbə: https://openscience.ge/bitstream/1/980/1/samagistro%20imedashvili.pdf

“Prokuror cinayətkar kimi
təqib mövzusu"

Məqalədə ifadə olunan fikirlər müəllifə məxsusdur və LAWHUB-un rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.